Maria van Elk Soft Living Room 2013 Collectie Stedelijk Museum Schiedam Foto Aad Hoogendoorn 2

nul vrouwen

Name: nul vrouwen
Start: 2026-12-12T00:00:00+01:00
End: 2027-05-23T23:59:59+02:00
Location: nul vrouwen

12 december 2026 t/m 23 mei 2027

Een completer beeld van een baanbrekende naoorlogse kunstperiode

Dit najaar presenteert museum van Bommel van Dam nul vrouwen, de eerste tentoonstelling over vrouwelijke kunstenaars in de jaren 60 en 70 in en voorbij Nul en ZERO. Deze radicaal vernieuwende stroming wordt in de kunstgeschiedenis vooral geassocieerd met mannelijke kunstenaars. De Nederlandse Nul-groep kende geen vrouwelijke leden. En van de internationale ZERO-beweging zijn het – op wereldwijd fenomeen Yayoi Kusama na – de mannen die zijn opgenomen in de canon.

Toch speelden vrouwen een belangrijke rol in deze grensverleggende kunstperiode, een rol die tot nu toe onderbelicht is gebleven. nul vrouwen laat zien dat er – binnen en buiten de officiële netwerken – wel degelijk vrouwelijke kunstenaars waren die experimenteerden met eenvoud, eenkleurigheid, nieuwe materialen en interactie met het publiek. En dat ze daarmee nauw aansloten bij de uitgangspunten van Nul en ZERO.

Van Yayoi Kusama tot Maria van Elk: ontmoet de vrouwen die de baanbrekende kunst van de jaren 60 en 70 mee vormgaven. Vanaf 12 december te zien!

12 december 2026 t/m 23 mei 2027

Tickets bestellen

De tentoonstelling presenteert werk van Yayoi Kusama, Nanda Vigo, Maria van Elk, Ferdi, Loes van der Horst, Dadamaino, Corrie de Boer, Marja de Boer Lichtveld, Marianne Aue, Wil Fruytier en Ria van Eyk. Daarnaast is werk van diverse mannelijke kunstenaars uit de Nul-groep en ZERO-beweging te zien, waaronder Lucio Fontana, Jan Schoonhoven, Heinz Mack en Henk Peeters.

Nieuwe, experimentele kunsttaal

De ZERO-beweging ontstond aan het einde van de jaren 50 vanuit een behoefte aan een nieuwe, experimentele kunsttaal. Rond de Duitse kunstenaars Heinz Mack en Otto Piene ontwikkelde zich vanuit Düsseldorf een internationaal netwerk. Dit netwerk keerde zich af van de persoonlijke, expressieve kunst van de vorige generatie. De aangesloten leden richtten zich op eenvoud, herhaling, ritme, eenkleurigheid, licht en nieuwe, vaak industriële materialen. Ook de relatie met het publiek kreeg een nieuwe impuls: via performances, happenings en ruimtelijke installaties werd kunst niet langer alleen bekeken, maar ook direct ervaren. Al snel kreeg de beweging voet aan de grond in Nederland, waar kunstenaars Armando, Jan Henderikse, Henk Peeters en Jan Schoonhoven de Nul-groep oprichtten.

De grote vernieuwende invloed die beide bewegingen hadden, staat vooral op naam van mannelijke kunstenaars. Tegenwoordig groeit het besef dat dit beeld onvolledig is. Vrouwen leverden belangrijke en innovatieve bijdragen, maar kregen niet altijd de erkenning die zij verdienden. nul vrouwen maakt deze kunstenaars zichtbaar en draagt bij aan een breder en genuanceerder beeld van de kunstgeschiedenis.

Frans en Marja de Boer Lichtveld, Spiegelkolom Drie Elementen, 1973, Bruikleen van de kunstenaar. Foto: Adriaan van Dam

Frans en Marja de Boer Lichtveld Spiegelkolom ca 1972 Bruikleen van de kunstenaar

Vrouwelijke vernieuwers

nul vrouwen presenteert het werk van internationale, aan ZERO verbonden kunstenaars die in Nederland exposeerden, zoals Marianne Aue, Dadamaino, Yayoi Kusama en Nanda Vigo. Laatstgenoemde was bovendien actief als tentoonstellingsmaker van de beweging. Zij zorgde dat het werk van ZERO-kunstenaars door heel Italië te zien was. Daarnaast toont de tentoonstelling Nederlandse vernieuwers die geen deel uitmaakten van Nul of ZERO, maar wel vanuit vergelijkbare principes werkten.

Zo verhief Wil Fruytier het weven tot een ruimtelijk medium, combineerde Corrie de Boer ritme en lijnenspel met de tactiliteit van textiel, en gaf Ferdi het vrouwelijk lichaam en seksuele emancipatie een plaats binnen dezelfde experimentele traditie. Daarmee bouwden zij niet alleen voort op de grensoverschrijdingen van Nul en ZERO, maar voegden ze er ook nieuwe dimensies aan toe.

Nanda Vigo, Trigger of the Space, 1974, Galleria Vinciana. Foto: Aldo Ballo, courtesy Archivio Nanda Vigo
Wil Fruytier. Fotograaf onbekend
Corrie de Boer. Foto: Rob Bogaerts, Nationaal Archief / Anefo
Ferdi in de Wombtomb, 1968. Foto: Shinkichi Tajiri

Soft Living Room

Een bijzondere plek in de tentoonstelling is voor het zwart-witte Soft Living Room (1968/2013) van Maria van Elk. Dit is geen sculptuur om alleen naar te kijken, maar een geborgen omgeving om te betreden. Neem plaats tussen zachte heuvels van kunstbont, schuimplastic en kunstzijde, en verander zo van toeschouwer in deelnemer. Een belangrijke inspiratiebron voor de kunstenaar was Yayoi Kusama; Van Elk heeft haar performances meerdere keren bijgewoond.

Het iconische Soft Living Room werd in 2013 op verzoek van het Stedelijk Museum Schiedam opnieuw gerealiseerd en kan dit najaar weer door een nieuwe generatie worden ervaren.

Maria van Elk, Soft Living Room, 2013, Collectie Stedelijk Museum Schiedam. Foto: Aad Hoogendoorn

Kusama in Holland

Tijdens de looptijd van nul vrouwen is in het Auditorium van het museum de documentaire Kusama in Holland (2026) te zien. Deze film van Memphis Features belicht de periode die Yayoi Kusama in de jaren 60 in Nederland doorbracht, waar zij aansluiting vond bij de Nul-groep. Met uniek archiefmateriaal, anekdotes van ooggetuigen en inzichten van kunsthistorici brengt de documentaire deze belangrijke periode uit Kusama's kunstenaarschap in beeld.

Meer aandacht voor vrouwelijke en onderbelichte kunstenaars

De collectie van museum van Bommel van Dam bevat werk van Nul-kunstenaars Armando, Jan Schoonhoven en herman de vries. In die zin weerspiegelt zij het mannelijk perspectief dat lange tijd bepalend was voor de experimentele kunst in Nederland van de jaren 60 en 70. Sinds 2023 werkt het museum actief aan een inclusiever beleid en is er meer aandacht voor vrouwelijke en onderbelichte kunstenaars. nul vrouwen is daar een directe uitwerking van, net als recente langdurige bruiklenen van werk van Corrie de Boer.

Yayoi Kusama beschildert Jan Schoonhoven, Schiedam 1967. Foto: Ton de Haan, collectie 0-INSTITUUT
Frans en Marja de Boer Lichtveld in het atelier, 1976. Fotograaf onbekend
Loes van der Horst. Foto: Rob Croes, Nationaal Archief / Anefo
Ria van Eyk. Fotograaf onbekend

Publicatie en bruiklenen

Bij de tentoonstelling verschijnt een rijk geïllustreerde publicatie van het 0-INSTITUTE, met verdiepende achtergrondartikelen en kunstenaarsbiografieën door Tim Ackermann, Antoon Melissen, Catrien Schreuder en Tijs Visser.

nul vrouwen kwam tot stand in samenwerking met het 0-INSTITUTE. De tentoonstelling was niet mogelijk geweest zonder de genereuze bruiklenen van de BPD Kunstcollectie, Centraal Museum, Foundation Nanda Vigo, Museum Morsbroich, Museum Voorlinden, Rueb Modern & Contemporary Art, De Rijk Fine Art, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE), Stedelijk Museum Schiedam, TextielMuseum, Von der Heydt Museum, ZERO foundation, 0-INSTITUTE en meerdere particuliere verzamelaars. Het museum is hiervoor zeer dankbaar.